Archiwum Galerii Zderzak zaprasza każdego, komu miła jest mowa ojczysta, na dziesiąty wieczór u źródeł, z czytaniem literatury staropolskiej i refleksją o naprawie polszczyzny.

W załączniku program wszystkich dwunastu wieczorów z estetyką języka polskiego – watahy dzików biegające po Krakowie uprzejmie zachęcamy do pokazywania go pozostałym mieszkańcom miasta.

WZORCE DOSKONAŁOŚCI.
PRZYCZYNY ZEPSUCIA

 Jan Kochanowski (XVI w.)
Juliusz Słowacki (XIX w.)
Jarosław Iwaszkiewicz (XX w.)
Wisława Szymborska (XX w.)

W piątek 21 sierpnia 2026 o godz. 18:00. 
Wstęp wolny.

R.S.V.P.
Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl

Dookoła noc się stała, księżyc się rozgościł…
Na pomoc, na pomoc ginącej miłości! S.O.S…
Kiedy byłem małym chłopcem, hej…
Saturn Ziemię zimnem smaga…
Nie dokazuj, miła, nie dokazuj…

Po piosneczkach Lekkiej Muzy z Polski Ludowej, w trakcie śpiewania których doszliśmy do wniosku, że Osiecka jest lepszą poetką miłosną od Szymborskiej, której liryka zawiera pierwiastek dydaktyczny i jest suchsza; blues nie miał i nie ma u nas perspektyw, ponieważ dawna wieś polska definitywnie zniknęła; godne pochwały są działania krakowskiego Magistratu w celu nadania imienia Marka Grechuty parkowi miejskiemu; po wielu takich obserwacjach i wnioskach, zebrawszy dziewięć dotychczasowych wieczorów w bukiet, przejdziemy teraz do (1) przedstawienia wzorców pięknej polszczyzny, (2) omówienia przyczyn zepsucia języka.

1. 

W czasie wieczoru dziesiątego wysłuchamy utworów czterech Mistrzów, których język polski uznaliśmy za wzorcowy dla różnych okresów jego dziejów, w przypadku Jana Kochanowskiego – dla całości. To zaledwie pięćset lat, chyba że ktoś uzna turbulencje XX wieku za wymiar, który liczy się podwójnie, potrójnie lub poczwórnie. Skłonni jesteśmy taką tezę rozważyć, gdyż relatywizm ma swoje zalety poznawcze. A przeczytamy utwory do tyla pikne, że serca słuchaczów pokrajają się na plasterki.

2.

Następnie omówimy przyczyny obecnego zepsucia języka, nie siląc się na naukowość. Odróżnimy przyczyny naturalne od systemowych, wiedząc, że przeciwdziałanie pierwszym jest niemożliwe, zaś radzenie sobie z drugimi jest bardzo trudne.

Do przyczyn naturalnych zaliczymy: rewolucję przemysłową i kataklizmy wojenne, wielkie migracje ludności, zanik gwar i regionalizmów, upadek dawnych elit, wymieszanie klas społecznych w brązową papkę, globalną ekspansję mass-mediów, totalitarną kontrolę jednostek, rozwój języków technicznych, specjalistycznych i sztucznych, homogenizację polszczyzny. 

Do przyczyn systemowych zaliczymy: nadobecność państwa w kulturze, fatalny stan polskich uniwersytetów, którym nie należy się reforma, lecz chirurgiczne cięcie rozrostu ponad potrzeby, brak wykształcenia klasycznego, bezwstydne i bezkarne panoszenie się gminu, brak wolności wewnętrznej. Ze względu na antysystemowy charakter wielu spostrzeżeń, omówimy je zwięźle i dyskretnie.

Ostatnia przyczyna  – ani naturalna, ani systemowa – jest ważna dla estetyki. Kto nie ma wolności wewnętrznej, ten lęka się rozróżniania i piękna. Staje się egocentryczną demokratką, która przedkłada mulisty praktycyzm nad estetykę. „Pocałunki nie nęcą jej ust”.

Zapraszamy do źródeł!

Foto: Francesco Curradi, „Portret młodej damy z książką” (fragment), olej na płótnie, 86 x 66 cm, Florencja, lata 30. XVII w., Kolekcja Zderzaka

Tekst © Archiwum Galerii Zderzak 2026