Książę Staniša Crnojević, sandżak-bej Czarnogóry, na obrazie sukcesyjnym Vittore Carpaccia.

Opublikowano przez Paulina Kęder

Metoda identyfikacji 

wykład Jan Michalski

Archiwum Galerii Zderzak z dumą zaprasza na prezentację jedynego portretu bohatera narodowego Serbii, Czarnogóry i Albanii

w sobotę 24 stycznia 2026 o godz. 13:15. 
Wstęp wolny. Podczas spotkania kwestujemy na rzecz Hospicjum św. Łazarza w Krakowie.
R.S.V.P.Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl Przypominamy, że fotografowanie obiektów na wystawie wymaga uzyskania licencji.

Hipoteza

Skarb narodowy Serbii, Czarnogóry i Albanii – obraz sukcesyjny królów czarnogórskich z Kolekcji Zderzaka – odsłania swoje ostatnie tajemnice. Wielkie osobistości historyczne dają się poznać, jak na zjeździe monarchów w Krakowie, i tu, a gdzieżby indziej?, możemy się tym cieszyć w kręgu sztuki i poezji, w całej przestrzenności.

Równo rok temu, po wykładzie podsumowującym kilkuletnie badania „Cudu św. Tryfona”, jeden z uczestników naszego koła hermeneutycznego, Pan Filip Ratkowski, wysunął hipotezę, że drugą osobą z prawej strony obrazu mógłby być najmłodszy syn króla Ivana Crnojevića – Staniša, zwany Skenderbegiem. Wysłany przez ojca jako zakładnik do Konstantynopola, przeszedł na islam, a w latach 1513-1528 administrował sandżakiem Czarnogóry z ramienia Porty Ottomańskiej.

Heurystyka 

Hipoteza okazała się płodna poznawczo, wyprowadzając temat poza ramy historii sztuki. Badanie struktury narracyjnej i formalnej obrazu w oparciu o dane historyczne i filologiczne pozwoliło z wysokim prawdopodobieństwem ustalić, że osobą, która polemizuje ze Starym Królem jest istotnie książę Staniša-Skenderbeg, jego syn. Niespodziewanie rzuca to nieco światła na okoliczności powstania najdłuższego serbskiego poematu ludowego „Wesele Maksyma Crnojevića”, zabytku literackiego o fundamentalnym znaczeniu, któryprzedstawił publiczności zachodniej Adam Mickiewicz na wykładach z literatur słowiańskich w Collège de France w Paryżu w 1841 roku. Poezja epicka jest zwierciadłem dziejów – jak odbija się w niej nasz obraz?

Romantyczne koło polsko-serbskie

Omawiając stary epos o serbskich bohaterach – Stanišy Crnojeviću i jego ojcu Ivanie, Mickiewicz uznał Czarnogórę za „najdoskonalszy obraz społeczności słowiańskiej. Panuje tu swoboda zupełna; jest to podobno jedyny kraj wolny na świecie, kraj wolności i równości”. Nieprzypadkowo więc obraz sukcesyjny królów czarnogórskich trafił do Zderzaka, jedynej romantycznej galerii sztuki w Europie, gdzie rozpoznano go i przestudiowano. Wolność spotkała się z wolnością. Mickiewicz udostępnił poezję serbską Zachodowi – Zderzak przywraca Serbom żywe portrety ich ostatnich średniowiecznych dynastów, zapoznane we Francji. W sobotę o 13:15 połączymy pracę nad weneckim malowidłem z pracą Poety nad wspaniałymi zabytkami epiki Słowian Południowych. 185 lat odległości w czasie jest tu bez znaczenia.

„Poeta [epicki] nic nie wynajduje, przedmiot bierze z historii, a w przedmiocie samym leży już plan poematu.” 

Adam Mickiewicz, Wykłady o literaturze słowiańskiej. Przekład Feliksa Wrotnowskiego, uzupełniony i poprawiony uwagami autora. Lekcja XIX. Piątek, 5 marca, 1841, s. 264-5, Lwów, 1900

Zapraszamy!