Aktualia

Metoda identyfikacji 

wykład Jan Michalski

Archiwum Galerii Zderzak z dumą zaprasza na prezentację jedynego portretu bohatera narodowego Serbii, Czarnogóry i Albanii

w sobotę 24 stycznia 2026 o godz. 13:15. 
Wstęp wolny. Podczas spotkania kwestujemy na rzecz Hospicjum św. Łazarza w Krakowie.
R.S.V.P.Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl Przypominamy, że fotografowanie obiektów na wystawie wymaga uzyskania licencji.

Hipoteza

Skarb narodowy Serbii, Czarnogóry i Albanii – obraz sukcesyjny królów czarnogórskich z Kolekcji Zderzaka – odsłania swoje ostatnie tajemnice. Wielkie osobistości historyczne dają się poznać, jak na zjeździe monarchów w Krakowie, i tu, a gdzieżby indziej?, możemy się tym cieszyć w kręgu sztuki i poezji, w całej przestrzenności.

Równo rok temu, po wykładzie podsumowującym kilkuletnie badania „Cudu św. Tryfona”, jeden z uczestników naszego koła hermeneutycznego, Pan Filip Ratkowski, wysunął hipotezę, że drugą osobą z prawej strony obrazu mógłby być najmłodszy syn króla Ivana Crnojevića – Staniša, zwany Skenderbegiem. Wysłany przez ojca jako zakładnik do Konstantynopola, przeszedł na islam, a w latach 1513-1528 administrował sandżakiem Czarnogóry z ramienia Porty Ottomańskiej.

Heurystyka 

Hipoteza okazała się płodna poznawczo, wyprowadzając temat poza ramy historii sztuki. Badanie struktury narracyjnej i formalnej obrazu w oparciu o dane historyczne i filologiczne pozwoliło z wysokim prawdopodobieństwem ustalić, że osobą, która polemizuje ze Starym Królem jest istotnie książę Staniša-Skenderbeg, jego syn. Niespodziewanie rzuca to nieco światła na okoliczności powstania najdłuższego serbskiego poematu ludowego „Wesele Maksyma Crnojevića”, zabytku literackiego o fundamentalnym znaczeniu, któryprzedstawił publiczności zachodniej Adam Mickiewicz na wykładach z literatur słowiańskich w Collège de France w Paryżu w 1841 roku. Poezja epicka jest zwierciadłem dziejów – jak odbija się w niej nasz obraz?

Romantyczne koło polsko-serbskie

Omawiając stary epos o serbskich bohaterach – Stanišy Crnojeviću i jego ojcu Ivanie, Mickiewicz uznał Czarnogórę za „najdoskonalszy obraz społeczności słowiańskiej. Panuje tu swoboda zupełna; jest to podobno jedyny kraj wolny na świecie, kraj wolności i równości”. Nieprzypadkowo więc obraz sukcesyjny królów czarnogórskich trafił do Zderzaka, jedynej romantycznej galerii sztuki w Europie, gdzie rozpoznano go i przestudiowano. Wolność spotkała się z wolnością. Mickiewicz udostępnił poezję serbską Zachodowi – Zderzak przywraca Serbom żywe portrety ich ostatnich średniowiecznych dynastów, zapoznane we Francji. W sobotę o 13:15 połączymy pracę nad weneckim malowidłem z pracą Poety nad wspaniałymi zabytkami epiki Słowian Południowych. 185 lat odległości w czasie jest tu bez znaczenia.

„Poeta [epicki] nic nie wynajduje, przedmiot bierze z historii, a w przedmiocie samym leży już plan poematu.” 

Adam Mickiewicz, Wykłady o literaturze słowiańskiej. Przekład Feliksa Wrotnowskiego, uzupełniony i poprawiony uwagami autora. Lekcja XIX. Piątek, 5 marca, 1841, s. 264-5, Lwów, 1900

Zapraszamy!

Zapraszamy na wystawę z pogranicza sztuki i nauki: Na pograniczu światów V. Piękno anatomii w Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ (kampus UJ, CEP, Gronostajowa 5) 16.01.2026- 15.02.2026r.

Na wystawie jest prezentowany obraz „Zamiast kupować fałszywego Tarabułę namaluj sobie prawdziwego” profesora Jarosława Modzelewskiego.

Wspomnienie, podziękowanie. 

Psalm Dawidowy XXIII

Archiwum Galerii Zderzak z głębokim żalem zawiadamia o śmierci Artysty i zaprasza na chwilę skupienia wśród obrazów

Jutro, czyli w sobotę 3 stycznia 2026 o godz. 13:00. 
Wstęp wolny.

Foto: 
Janusz Tarabuła, Autoportret trumienny, tempera, deska, rama autorska, pocz. lat 2000., wł. rodziny Artysty
fot. Teodor Michalski
Psalm XXIII w przekładzie Jana Kochanowskiego.

Serdecznie polecamy rozmowę o kolekcjonowaniu Katarzyny Wąs z Janem Michalskim pt. „Nadrzędna potrzeba piękna”, opublikowaną w „Spotkaniach z zabytkami”

Nadrzędna potrzeba piękna

Kultowe wizerunki. Kluczowe metafory

25.10.1985 – 25.10.2025

Archiwum Galerii Zderzak z okazji jubileuszu 40-lecia zaprasza na dwa wieczory Pod św. Janem Ewangelistą, na wyśmienitą tartę kokosowo-czekoladową i wymianę myśli

Wieczór pierwszy w piątek 28 listopada 2025 o godz. 18:00. 
Wstęp wolny. R.S.V.P. Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl

Wizerunek św. Jana Ewangelisty, patrona naszej kolekcji, pochodzi z czasów odnowienia Królestwa Polskiego przez księcia kujawskiego Władysława Łokietka. Niezłomna osoba Króla-Łokcia to symbol przetrwania i odnowy. Zderzak wyrasta organicznie z historii ojczystej – bez tego żadna wykonana praca nie byłaby realna. Pionierska działalność Galerii i jej odkrycia artystyczne są cząstką procesu regeneracji polskiej kultury po komunizmie, na fali ruchu Solidarności. Z okazji 40-lecia Galerii owej zdolności regeneracyjnej poświęcimy dwa piątkowe wieczory: 28 listopada przywołamy kultowe wizerunki i kluczowe metafory Zderzaka, 19 grudnia osoby-legendy i wybitne dzieła sztuki, które należy wydobyć z niepamięci. 

1. Kultowe wizerunki: inicjał „A” (1325), „Człowiek-abstrakcja” (1948), „Z honorem” (1974), „Kazimierz Malewicz papieżem malarstwa” (1983)

W zbiorach Galerii przechowywane są troskliwie kultowe wizerunki, czyli dzieła o skondensowanej energii, wyznaczające przestrzeń wartości. Mit założycielski Galerii wciąż je aktualizuje i obdarza nowymi znaczeniami. Tym razem użyjemy ich jako lunety galilejskiej, przez którą można zajrzeć w głąb Uniwersum. W jej perspektywie to, co przeminęło, zapomniane lub zlekceważone, okaże się żywe i ekscytujące. System wartości Zderzaka przekazujemy następnym pokoleniom – młodzi artyści zawsze znajdą w nim oparcie i siły twórcze.

2. Kluczowe metafory: Wieża, Płaszcz, Pieczęć, Smok, Człowiek, Labirynt, …

Twórczą działalność Zderzaka cechuje bogata, kompleksowa metaforyka. Poczynając od metafory Galerii jako „wieży obserwacyjnej zmian w sztuce” (1985, Marta Tarabuła), aż do metafory Kolekcji jako „płaszcza złożonego z wierzchu i podszewki, które spajają niewidzialne nici” (2025, Jan Michalski), ta romantyczna aktywność poetycka, płynąca z wielkiej tradycji europejskiej, wykracza poza ramy obecnych konwencji. Korzystając z okazji, przyjrzymy się pochodzeniu kluczowych metafor, ich giętkości i użyteczności, sprawiając sobie filologiczną przyjemność równą konsumpcji tarty, kawy i likierów.

Zapraszamy!

25.10.1985 – 25.10.2025

Już tylko rok… Archiwum Galerii Zderzak w lekkiej zadumie zaprasza na uroczysty wieczór jubileuszowy

W programie:
1. Pokaz trzech obrazów młodego Jarosława Modzelewskiego.
2. „Parasol”. Marta Tarabuła o tym, kto chronił Galerię w czasach podziemnej Solidarności.
3. „Precz z systemu!”. Jan Michalski o tym, kto atakował Galerię w czasach wolności.
4. Wielkie projekty Zderzaka („Siedem przestrzeni” 1993, „Biblioteka Aleksandryjska” 2008, „Wampiry z Krakowa” 2016).
5. „Zderzak Galerią Narodową?”. Dyskusja panelowa z udziałem dyrektorów banków i prezesek korporacji.
6. Trunki i kanapki przygotowane przez Michelle Jeanneret, szefową kuchni restauracji „La Vie!”.
7. Jubileuszowa aukcja dzieł sztuki na portalu onebid.

w piątek 7 listopada 2025 o godz. 18:00. 
Wstęp wolny. Obowiązują stroje wieczorowe.

R.S.V.P. Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl

RYSZARD WOŹNIAK: Ciekawe, kto to taki na obrazie Modzuchny? Fryderyk Chopin?
ładysław Broniewski? |
MAREK SOBCZYK: Może Przyboś albo Ważyk
RYSZARD GRZYB: To Miłosz – leci odebrać Nobla do Sztokholmu. 
JAROSŁAW MODZELEWSKI: Nie, to Iwaszkiewicz. Pan Poeta Jarosław, skamandryta.
RYSZARD GRZYB: Ale popyla! 
MAREK SOBCZYK: Jedzie do Stawiska. Śpieszy mu się na obiad.
WŁODEK PAWLAK: Zostawił gumiaki w garażu, a zrobiła się plucha.
PAWEŁ KOWALEWSKI: Co będzie na ten obiad?
JAROSŁAW MODZELEWSKI: Rosół z kury z pulpetami z móżdżku: kuchnia lwowska na cześć Józia Wittlina.
PAWEŁ KOWALEWSKI: Niebo poprzecierane. To chyba jesień?
WŁODEK PAWLAK: W Polsce zawsze jesień. Porozbiorowo.
JAROSŁAW MODZELEWSKI: Podobno pies Marcie uciekł i wałęsał się przez tydzień w kolanie Wisły, mówił Janek.
MAREK SOBCZYK: Wrócił?
JAROSŁAW MODZELEWSKI: Wrócił.
RYSZARD WOŹNIAK: Co za kraj…

Zapraszamy!

Warto wiedzieć, że Zderzak to:
– jedyna instytucja artystyczna w Europie, która ma własny mit założycielski
– prywatna galeria wywodząca się z ruchu kultury niezależnej lat 80.
– pionier nowoczesnego rynku sztuki w Europie Wschodniej
– galeria, która ma w genach odkrycie artystyczne
– wydawca kultowych książek o Wróblewskim, Modzelewskim i Jurrym Zielińskim
– organizator 511 wystaw i innych wydarzeń artystycznych
– 400 dziełpolskich mistrzów i europejskich mistrzów dawnych zebranych w historycznej kolekcji
– miejsce, gdzie sztuka łączy się zpoezją, filozofią i krytyką.

czyta Autor

Archiwum Galerii Zderzak z okazji inauguracji roku szkolnego uprzejmie zaprasza na klubowe czytanie nowych opowiadań

w piątek 5 września 2025 o godz. 18:00. Wstęp wolny.
R.S.V.P. Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl

Autor jest gotów, by znowu przestąpić próg szkoły i zacząć edukację od klasy pierwszej, tym razem nie w wieku siedmiu, a sześćdziesięciu pięciu lat. Ponieważ jednak nie ma już nikogo, kto mógłby go tam zaprowadzić, skomponował „Pomarańcze”, „Pranie”, „Dioramę” z rozlicznych, uwewnętrznionych głosów, znanych jedynie jemu i Stwórcy. Jak radzić sobie z nieustannymi przemianami nieba i ziemi? W trzech nowych opowiadaniach śląskich Czytelnik znajdzie klasyczne motywy taoistyczne: wykraczanie poza rozróżnienia, powrót do prostoty, jednakową miłość dla wszystkich istot. „Wraca do miejsc, przez które inni już przeszli” (Czuang-tsy).

Trzej pierwsi goście, którzy zapukają do drzwi Archiwum, otrzymają w darze „Pomarańcze”, druk arcyunikatowy, z fotografiami Autora ułożonymi wedle natury i niejadalną okładką w kolorze bzu. 

Zapraszamy!

JAN MICHALSKI

Archiwum Galerii Zderzak uprzejmie zaprasza na zebranie Koła Hermeneutycznego w sprawie teorii sztuki Johannesa Vermeera, urodzonego w gospodzie Pod Latającym Lisem

Siostrom z Wietnamu i Laosu 
napotkanym we Florencji,
ofiarowuje Autor

w piątek 22 sierpnia 2025 o godz. 18:00.  Wstęp wolny. Podczas spotkania kwestujemy na rzecz Hospicjum św. Łazarza w Krakowie.
R.S.V.P. Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl Przypominamy, że fotografowanie obiektów na wystawie wymaga uzyskania licencji.

Trzeci wykład o Vermeerze dotyczy teorii sztuki. Nie zwrócono dotąd uwagi na jej istnienie, zapewne dlatego, że utkana została ze snu, materii zwiewnej i przezroczystej. Nie należy jej gnieść, rozciągać, ani prześwietlać. Nie jest to teoria naukowa, lecz wysoce artystyczna.

„Śpiąca młoda kobieta” – wczesny, piękny obraz o asymetrycznej kompozycji – domaga się teorii. Chcielibyśmy wiedzieć, co za nim stoi – jaka myśl, jakie marzenie? Krzesło jest krzesłem, ale czy tylko krzesłem? Dywan jest tylko dywanem? A kompozycja? Światło? Barwy? Pan Freud nie mógł podobno oderwać oczu.

Teoria sztuki Vermeera nie została nigdzie zapisana. Spróbujemy ją zrekonstruować z pomocą hipotezy podróży włoskiej, która wlała trochę światła za mur niewiedzy o artyście. Krok po kroku, poczynając od widelca i łupinek orzecha na stole. I pewnego obrazu z Ferrary, starszego o stulecie, w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu… I hiszpańskiego dramatu, który dzieje się na Zamku Królewskim w Warszawie. Własnymi drogami Sen łączy obraz Vermeera z Polską.

Przed udziałem w spotkaniu zachęcamy do lektury artykułu Jana Michalskiego:

https://www.academia.edu/143432483/Vermeer_van_Delft_Śpiąca_młoda_kobieta_Teoria_sztuki

oraz dwóch poprzednich studiów o Vermeerze:

https://www.academia.edu/129870323/Vermeer_van_Delft_i_malarze_florenccy_Studium_z_estetyki

https://www.academia.edu/130072150/Vermeer_van_Delft_Diana_i_jej_towarzyszki_Studium_metaj%C4%99zyka

Opinie badaczy o obrazie „Śpiąca młoda kobieta”: https://www.essentialvermeer.com/cat_about/asleep.html

Zalecana lektura uzupełniająca: Pedro Calderón de la Barca „Życie snem” (La vida es sueño, 1636).

Zapraszamy do dyskusji!

JAN MICHALSKI

Pamięci dr Magdaleny Łaptaś, historyka sztuki, archeologa, badaczki malarstwa chrześcijan w Nubii, w tym kultu św. Archanioła Rafała, pogromcy demona Asmodeusza

w piątek 27 czerwca 2025 o godz. 18:00. 
Wstęp wolny.
Podczas spotkania kwestujemy na rzecz Hospicjum św. Łazarza w Krakowie.
R.S.V.P .Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl Przypominamy, że fotografowanie obiektów na wystawie wymaga uzyskania licencji.

Najbardziej zagadkowy obraz Johannesa Vermeera van Delft, którego wieloznaczność zawsze dezorientowała badaczy, datowany dotąd na lata 1653-54, poddany zostanie trójstopniowej analizie: estetyka – poetyka – metajęzyk. Autor skupi uwagę na wpływach barokowej sztuki i duchowości florenckiej na młodego artystę w czasie jego podróży włoskiej, szczególnie obrazów Ficherellego, Curradiego i Furiniego. Szczegółowe badanie poetyki „Diany” dowiedzie, że obraz to uroczyste requiem dla katolików japońskich, którzy doznali masowych, okrutnych prześladowań za szogunatu Tokugawa w czasach współczesnych Vermeerowi. Młody holenderski artysta użył kryptojęzyka inspirowanego jezuicką emblematyką, aby oddać hołd męczennikom za wiarę. Na co przedstawiony zostanie dowód empiryczny.

Jest to nowatorska interpretacja Diany i jej towarzyszek, dotąd uznawanej za przedstawienie mitologiczne, która ukazuje, że obraz Vermeera nie jest tym, czym się wydawał przez ponad 400 lat. Przed udziałem w spotkaniu zachęcamy do lektury artykułu Jana Michalskiego: https://www.academia.edu/130072150/Vermeer_van_Delft_Diana_i_jej_towarzyszki_Studium_metaj%C4%99zyka

Zapraszamy do dyskusji!

JAN MICHALSKI

Archiwum Galerii Zderzak uprzejmie zaprasza na wykład i spotkanie z czarującym obrazem

Pamięci Pani Joli Żuber, konserwatora, historyka sztuki, gorliwej uczestniczki Koła Hermeneutycznego Zderzaka

w piątek 13 czerwca 2025 o godz. 18:00. 
Wykład dwugodzinny z przerwą kawową. Wstęp wolny.
Podczas spotkania kwestujemy na rzecz Hospicjum św. Łazarza w Krakowie.
R.S.V.P. Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl Przypominamy, że fotografowanie obiektów na wystawie wymaga uzyskania licencji.

Z okazji wystawy Vermeera w 2023 roku, Rijksmuseum włączyło do kanonu „Św. Praksedę”, piękną kopię obrazu Felice Ficherellego, nadwornego malarza hrabiów Bardich. Badania wpływów włoskich na sztukę Vermeera otrzymały nowy impuls, lecz autorzy katalogu skupili całą uwagę na kontekście lokalnym. W literaturze naukowej brak jest opracowania italianizmów Vermeera – historycy sztuki holenderskiej unikali tego tematu. 

Jeszcze pół wieku temu barok florencki uznawano w historii sztuki za „pustynię” (Hibbard, 1969), a kto chciałby usychać na pustyni? Dowodzono więc, że to nie Vermeer pojechał do Italii, lecz „Św. Prakseda” przyjechała do Holandii, mimo że Vermeer cieszył się opinią znawcy malarstwa włoskiego. Żywe kontakty malarzy Złotego Wieku z Włochami i bractwa Italianisanten działające w Holandii dowodzą, że taka reputacja nie była możliwa bez podróży studyjnej za Alpy.

Zupełnie niespodziewanie drugiego dowodu włoskiej podróży Vermeera dostarczył obraz Ficherellego „Św. Maria Magdalena Orantka”, kupiony w kwietniu w Zurychu do Kolekcji Zderzaka. Okazało się, że Vermeer studiował i ten obraz florenckiego mistrza, gdyż ćwierć wieku później powtórzył układ dłoni i kształt palców św. Magdaleny w „Alegorii Wiary Katolickiej” (ca. 1671-74, kolekcja MET). 

Pytanie, czy „Św. Maria Magdalena Orantka”, podobnie jak „Św. Prakseda”, nie jest kopią wykonaną przez młodego Vermeera w pałacu Bardich we Florencji? Czy mamy w Polsce młodzieńczy obraz genialnego malarza?

Autor wykładu rozważy argumenty za i przeciw, lecz przede wszystkim po raz pierwszy w literaturze dokona przeglądu italianizmów w malarstwie Vermeera. Wykład składa się z trzech części: pierwsza ukazuje wzory włoskie w poszczególnych obrazach, druga rekonstruuje hipotetyczną podróż szesnastoletniego Johannesa do Włoch, trzecia poświęcona jest zagadnieniom języka i teorii sztuki. Omówione zostaną dwa obrazy znane jedynie z zapisków archiwalnych oraz dwaj malarze holenderscy związani z Rzymem i życiem Vermeera: Leonaert Bramer i Michael Sweerts.

W 2008 roku Walter Liedtke, wybitny amerykański badacz twórczości Vermeera, napisał z przekąsem: „Jego wczesny rozwój jest przykładem niezwykłego i raczej niespotykanego w historii sztuki europejskiej fenomenu: wielki artysta, który w zasadzie uczy się sam”. Autor wykładu ma nadzieję, że w najbliższy piątek ten fenomen uroczyście zniknie. 

Przed udziałem w spotkaniu zachęcamy do lektury artykułu Jana Michalskiego „Vermeer van Delft i malarze florenccy. Studium z estetyki”: https://www.academia.edu/129870323/Vermeer_van_Delft_i_malarze_florenccy_Studium_z_estetyki

Zapraszamy do dyskusji!

Prowadzenie: Jan Michalski

w sobotę 12 kwietnia 2025 o godz. 12:00.  Zbiórka przed wejściem do Muzeum o godz. 11:45. 
Dla pierwszych 6 uczestników mamy darmowe bilety wstępu.
R.S.V.P. Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl Przypominamy, że fotografowanie obiektów na wystawie w MNK wymaga uzyskania licencji.

Wysmakowana i piękna wystawa malarstwa Janusza Tarabuły (ur. 1931), przygotowana w Muzeum Narodowym w Krakowie przez Annę Budzałek, została otwarta dwa miesiące temu bez wernisażu i rozgłosu. Rzec można, w zgodzie z zawartością! Medytacyjny spokój i czystość wyrazu, które ofiarowuje nam sztuka nestora II Grupy Krakowskiej, zachęcają do skupienia w okresie Wielkiego Postu i przygotowań do Świąt Paschalnych. 

Wykorzystamy ten czas, by porozmawiać o doświadczeniu religijnym. Skupimy uwagę na osobliwościach estetyki Mistrza Lejka: własnościach światła, miarach czasu, proporcjach, zapisach odręcznych. Powiemy o zanikaniu obrazów i relikwiarzach pamięci. O znaczeniu pokory i ubóstwa inspirowanych tradycją franciszkańską, a może w jakimś stopniu islamskim sufizmem, od czasu pobytu Artysty w Bucharze i Samarkandzie. Wspomnimy o związkach ze sztuką hiszpańską i włoską arte povera, wyjątkowych we frankofilskim środowisku krakowskiej awangardy.

Przechadzkę po wystawie odbędziemy w odwróconej chronologii. Zaczynając od obrazu ostatniego, namalowanego przez 92-latka, czyli rozważań Ostatnich Słów Jezusa na Krzyżu. Kończąc przy enigmacie 20-latka, studenta I roku ASP. Co takiego zobaczymy, cofając się w czasie?

Zachęcamy do wcześniejszego obejrzenia wypowiedzi Artysty dla Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie z 2018 roku: https://www.youtube.com/watch?v=LpIeKHNZgK8
i dla Archiwum Galerii Zderzak z 2024 roku:https://zderzak.pl/pl/filmoteka/#franciszektarabula

Klasyki krótkiej wiosny

w piątek 4 kwietnia 2025 o godz. 17:00.
 R.S.V.P. Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl Przypominamy, że fotografowanie obiektów na wystawie wymaga uzyskania licencji.

Wystawą Łukasza Stokłosy (ur. 1986) otwieramy cykl „W Złotym Lesie”. Dzieła polskich malarzy współczesnych pojawią się wśród dzieł Mistrzów Dawnych w sposób naturalny, nieraz zaskakujący, w życzliwym sąsiedztwie uznanych warsztatów florenckich, weneckich, flamandzkich i innych, działających w minionych wiekach, przed upadkiem kultury europejskiej. Każdy pokaz potrwa około miesiąca. 

Obrazy polskie do Złotego Lasu wybierzemy ze zbiorów własnych Galerii. Oznaczone zostaną na odwrociach chronionymi znakami kolekcjonerskimi: pieczątką Zderzaka w kolorze czerwonym  [cenne] lub zielonym [bezcenne]. Należy mieć na uwadze, że znaków tych używamy arbitralnie i rzadko – niewiele dzieł zostało oznaczonych pieczątką czerwoną, a zielonej użyliśmy dotąd dwa razy. 

Otwarcie wystawy Łukasza Stokłosy „Elegie” na Zamku Królewskim na Wawelu, w piątek 28 marca, zachęciło nas do inauguracji cyklu jego fenomenalnymi pracami z kilkunastu ubiegłych lat. Jest to malarstwo, które się nie starzeje, lecz zachowuje soki młodości, subtelne kolorystycznie, wymagające wprawnego oka i chęci do zabawy na poziomie, otwarte na oldskulowe inspiracje (Ribera! Rubens!), szczycące się własną oscurità, wampiryzujące na mechanicznej rejestracji, pełne smutku i niewymuszonej elegancji, erotyki i zwiewnego życia. Aktor, maska, zwierciadło, kotara, trup, Atma, kwiaty cięte i zawistni bogowie są jego bohaterami. Wystawa w Zderzaku – dopełnienie wystawy wawelskiej – to nasz portret Artysty z czasu krótkiej wiosny (Ovid., Met., X/85).

Nieznany obraz z „cudownych lat” Lorenzo Lippiego (1606-1665)

Archiwum Galerii Zderzak uprzejmie zaprasza na spotkanie ze św. Janem Ewangelistą, patronem Kolekcji Zderzaka, i próbę hermeneutyki jego mistycznego portretu

w piątek 14 marca 2025 o godz. 17:00. 

Wstęp wolny .Podczas spotkania kwestujemy na rzecz Hospicjum św. Łazarza w Krakowie.

R.S.V.P. Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl Przypominamy, że fotografowanie obiektów na wystawie wymaga uzyskania licencji.

Ukażemy go w świetle dialogu malarzy-poetów – neapolitańczyka Salvatora Rosy i florentyńczyka Lorenzo Lippiego. Dialogu o źródłach sztuki i postawie artysty wobec obojętnego świata – zapowiedzi epoki nowoczesności. Takiego artystę – wyrzutka, buntownika, niezależnego myśliciela, aktora – uosabiał sam Rosa. Stawiamy tezę, że Lippi namalował św. Jana w polemice z głośnym obrazem Rosy „Prometeusz torturowany”, który w 1640 roku wywołał szok we Florencji. Młody Rosa ukazał misję cywilizacyjną Tytana Prometeusza jako katastrofę, która spowodowała utratę łączności ludzi z bogami. Lippi odpowiedział alegorią natchnienia, w której św. Jan Ewangelista ma rysy Orfeusza, nauczyciela religii i sztuki. Polemika była początkiem przyjaźni, wzajemnej inspiracji i współpracy artystów – romantyka i klasyka, ognia i lodu. W latach 1640-43 powstało kilka fenomenalnych obrazów Lippiego, a po podróży do Innsbrucka w 1644 roku rozpoczął się dojrzały okres jego twórczości. Były to jego „cudowne lata”.

Dlaczego w zaproszeniu użyto słówka „mistyczny”?
Po pierwsze, z powodu treści dzieła, czyli przekazywania prawd objawionych ukochanemu uczniowi Zbawiciela.
Po drugie, z powodu formy bogatej w idee sztuki, które rozumieją, rozwijają i podzielają malarze-poeci.
Po trzecie, dlatego, że to urzekające, szlachetne i wzniosłe malowidło należy do tajemnic ręki, umysłu i serca Autora.
Po czwarte, ponieważ temat chrześcijański zawiera treści orfickie – żywotne w kulturze śródziemnomorskiej, lecz nie u nas.
Po piąte, gdyż mowa o nieznanym dziele wybitnego artysty, które pojawiło się niedawno na rynku aukcyjnym Paryża.

Ścieżki orfickie
1. „Używam pędzli tylko, gdy jestem w ekstazie”: spojrzenie na obraz oczami malarzy-poetów.
2.  „Kłamstwo” Rosy – „Zwodzenie” Lippiego. Tajemnicza ucięta głowa z Nowego Jorku.
3. „Ucieczka do Egiptu” – wspólne dzieło obu przyjaciół. Magia i czary.
4. Zejście do piekieł i opiekuńcze delfiny z kolekcji rodziny Rucellai. 
5. Poczucie kryzysu sztuki. Powołanie artysty.

Posłowie
Orfickie tradycje Zderzaka.
„Dlatego też słowa o tych sprawach nie są dla wszystkich. Jeżeli jednak i ty ujrzałeś się pięknym, to teraz to sobie przypomnij!” 
(Plotyn, Enneady, 5/VIII, tłum. Adam Krokiewicz)
„Et j’ai deux fois vainqueur traversé Achéron:
Modulant tour à tour sur la lyre d’Orphée
Les soupirs de la Sainte et les cris de la Fée.”
(Gerard de Nerval, El Desdichado)

Spotkanie odbędzie się 23 stycznia 2025 w Stacji Biblioteka w Rudzie Śląskiej.

Odkrycie i metoda

prowadzenie Jan Michalski

Archiwum Galerii Zderzak uprzejmie zaprasza na prezentację odkrycia i metody badań

w sobotę 18 stycznia 2025 o godz. 13:15. 
Wykład dwugodzinny z przerwą kawową. Wstęp wolny.Podczas spotkania kwestujemy na rzecz Hospicjum św. Łazarza w Krakowie.
R.S.V.P. Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl Przypominamy, że fotografowanie obiektów na wystawie wymaga uzyskania licencji.

Metoda
Po trzech latach od prezentacji odkrycia w Krakowie (Kto jest kim na obrazie Carpaccia, Archiwum Galerii Zderzak, 9.11.2021), omówimy metodę rozwiązania problemu „nieznany renesansowy obraz przedstawiający 42 osoby, dwa psy i demona”. Zajrzymy w głąb struktury znaczeń, poruszając zagadnienia parzystości, reprezentacji Afrykanów, topografii, genealogii królewskich.

Dane wyjściowe
Cabinet Turquin z Paryża w ekspertyzie z 2021 roku stwierdził, że obraz przedstawia św. Tryfona egzorcyzmującego Gordianę, córkę cesarza rzymskiego, pochodzi z ok. 1510 i ma związek z dziełem Vittore Carpaccia w Scuoli Dalmata w Wenecji. Przeoczono napis na czapce pierwszej osoby z lewej.

Identyfikacja herosa kultowego stała się podstawą badania tożsamości postaci i tworzenia drzewa rekursji. Odczytanie skrótowca na czapce króla, odtworzenie sieci relacji i mało znanego kontekstu historycznego ujawniło, że obraz przedstawia akt przekazania władzy królewskiej w Czarnogórze biskupom-metropolitom Cetynii. Ważne wydarzenie polityczne, które nie zostawiło śladu w archiwach. 

Rozkłady prawdopodobieństw
Ponad rok przeszukiwano bazy danych zgromadzone przez historyków sztuki, bałkanistów, slawistów, bizantynistów, orientalistów, antropologów, historyków mody, religii, gospodarki, żeglugi śródziemnomorskiej, socjologów historii, filologów itd. Dużym postępem było ustalenie koligacji ostatnich królów Czarnogóry z arystokratyczną rodziną Buća z Kotoru, ośrodka kultu św. Tryfona. Prawdopodobnie fundatorów obu tablic sukcesyjnych, znajdujących się dziś w Zderzaku i Rijksmuseum. 

Program i meta-narracja
Głównym autorem programu ideowego był Tryfon Buća, siostrzeniec ostatniego króla Czarnogóry, świadek jego testamentu. Na obrazie występuje w roli teurgisty, co jasno dowodzi jego sprawczości. Osobliwością, z którą musiał sobie poradzić, a dla nas cenną właściwością meta-językową, była tajność wydarzenia. Malowidło jest niezwykłym komunikatem – ostentacyjnie i nader realistycznie ukazuje coś, o czym nikt nie miał bladego pojęcia. 

Recepcja odkrycia
Choć obraz krakowski jest odkryciem definiującym, tj. bazą danych umożliwiającą poznanie innych zdarzeń, historycy sztuki i bałkaniści nabrali wody w usta. Jak się wydaje, z dwóch zasadniczo powodów. W badaniu zastosowano metodę wykraczającą poza systemy formalne nauk historycznych, a obraz pochodzi z kulturowego pogranicza, którego łączność z Italią zanikła. Mówiąc żartem, jest dziś kukułczym jajem. Włosi powiedzą: „To obraz Dalmatyńczyków!”, Czarnogórcy: „To obraz Włochów!”. Ponieważ idea polityczna, którą pięknie reprezentuje, odniosła historyczny sukces, można uznać to za żart Ducha Dziejów.

Zachęcamy do wcześniejszego zapoznania się z bogato ilustrowanym wprowadzeniem w zagadnienia obrazu:
https://www.academia.edu/117057463/_Rule_in_the_Midst_of_Your_Enemies_The_Political_Testament_of_the_Kings_of_Montenegro_from_the_Vittore_Carpaccio_Workshop

Zapraszamy!

III EDYCJI KONKURSU PTS 

Archiwum Galerii Zderzak uprzejmie zaprasza na uroczystość wręczenia nagród w konkursie Sekcji Socjologii Sztuki Polskiego Towarzystwa Socjologicznego na najlepszą pracę magisterską i licencjacką z socjologii sztuki 

w sobotę 7 grudnia 2024 o godz. 13:00. Wstęp wolny.

R.S.V.P. Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl Przypominamy, że fotografowanie obiektów na wystawie wymaga uzyskania licencji.

Nagroda główna
JESSICA ŁUKAWSKA
„Kryptosztuka. Rynek NFT wobec teorii sztuki Luca Boltanskiego” 

praca licencjacka napisana pod kierunkiem dr Jakuba Szredera Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, Wydział Zarządzania Kulturą Wizualną

Wyróżnienie
WERONIKA WIERZGACZ
„Nowe budynki instytucji muzycznych w przestrzeni polskich miast”

praca magisterska napisana pod kierunkiem dr hab. Moniki Murzyn-Kupisz, prof. UJ 
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Wydział Geografii i Geologii, Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej, Zakład Rozwoju Regionalnego

Wyróżnienie
KONRAD KORYTKOWSKI
„Aktorki i aktorzy społecznego świata poezji w autobiograficznej narracji o własnej twórczości”

praca magisterska napisana pod kierunkiem dr hab. Natalii Niedźwieckiej-Iwańczak 
Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Społecznych, Instytut Socjologii

Program uroczystości:
1. Powitanie gości przez Jana Michalskiego, dyrektora Archiwum Galerii Zderzak, fundatora nagrody.
2. Oficjalne ogłoszenie wyników konkursu PTS przez prof. Przemysława Kisiela (UE w Krakowie).
3. „Kryptosztuka” – laudacja Jessiki Łukawskiej z ASP w Warszawie. Przedstawienie tez pracy i dyskusja.
4. Pokaz „Kwiatu Poezji” Konrada Korytkowskiego z Uniwersytetu Wrocławskiego.
5. Lampka wina z okazji 500-ej imprezy Zderzaka.

czyta Autor

Archiwum Galerii Zderzak uprzejmie zaprasza na klubowe czytanie nowych opowiadań

w piątek 8 listopada 2024 o godz. 19:00. Wstęp wolny.
R.S.V.P. Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl

Trzy nowe opowiadania traktują o miłości, śmierci, podróży, ukazując powstawanie pojęć moralnych w umyśle dziecka. Gwara śląska wprowadzona została do narracji w nieco większym stopniu. Autor żywi ciche przekonanie, że jest ona skarbem języka polskiego. Pierwsze zdanie zapisane po polsku wypowiedział przecież Ślązak do Ślązaczki – opowiadania zdają się o tym pamiętać. I, jak zawsze, zapraszają do głośnej, rytmicznej lektury. Trzech pierwszych gości, którzy zapukają do drzwi Archiwum, otrzyma w darze „Podwójne zwierciadło”, druk arcyunikatowy, w sam raz na Zaduszki, z niejadalną okładką w kolorze szpinakowym. 

Topografia duchowa

Archiwum Galerii Zderzak uprzejmie zaprasza na drugie spotkanie z zagadką nie do rozwiązania

Spotkanie w formie otwartego seminarium.
w sobotę 26 października 2024 o godz. 13:00. Wstęp wolny. R.S.V.P. Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl

Pięć wizji zbawienia
obecnych w sztuce Andrzeja Wróblewskiego – egipska, buddyjska, chrześcijańska, wolnomularska, marksistowska – sprawia, że jest ona przepełniona życiem duchowym, jak wszechświat gwiazdami, wszelką materią i polami sił. Wróblewski, rówieśnik muzyka Milesa Daviesa i pisarza Philipa Dicka, był Nowoczesnym Orfeuszem, zatrwożonym czasem w jakim przyszło mu żyć. Podróżował do Krainy Umarłych, pośredniczył w łączności między światami, doświadczał wizji. To niesłychane zaangażowanie, okupione chorobą i śmiercią, wywiera wpływ na kolejne pokolenia.

Owocny wieczór sierpniowy
poświęciliśmy obrazowi „Budowa” z 1948, dotąd nie komentowanemu. Wysunęliśmy hipotezę o pochodzeniu motywu z religii hinduizmu. Sztuka Indii fascynowała Wróblewskiego od dzieciństwa, zwłaszcza wyobrażenia mocy stwórczych, żywotnych i niszczących boga Śivy – ukazywane jako filar nie mający początku ani końca. Echem tańca Śivy, w trakcie którego powstają i giną światy, są Człowiek-Gwiazda i Człowiek Trójręki, szkic do „Rozstrzelań”… Tak oto, w porze Perseid, otworzyliśmy drzwi do drugiego spotkania, do Pięciu Soteriologii dodając Wedy. 

„Obraz musi działać!”
Dlaczego to podkreślał? Nie chodziło mu o propagandę polityczną, jak się pospolicie przyjmuje, lecz o moc poetycką obrazu, zgodnie z tradycją miasta rodzinnego. Wilno, stolica poezji polskiej, było jego Zatopionym Miastem. Po latach studiów nad wyobraźnią symboliczną, po zeszłorocznych rozważaniach wątków eschatologicznych, możemy już nakreślić topografię duchową sztuki Nowoczesnego Orfeusza. Podczas drugiego spotkania ukażemy jej złożoność, dynamikę i kolejne manifestacje w czasie. Zagadka nie do rozwiązania stanie się krajobrazem. 

Dyskrecja
o którą proszeni są goście Archiwum, wynika, jak zawsze, z pragnienia pozostawienia wiedzy o sferze duchowej Artysty wśród osób godnych zaufania. Wypełniając wolę Teresy Wróblewskiej wyrażoną przed śmiercią, przez trzydzieści lat podążaliśmy śladami Andrzeja, uznając jego twórczość za moralny legat. Słowo dane, zostało dotrzymane. „Odkryj – poznaj – chroń!”. Strzeżmy źródeł niezmąconych.

Portret szlachcica w stroju na modłę hiszpańską

w piątek 6 września 2024 o godz. 17:00. Obowiązują stroje wieczorowe.
R.S.V.P.Prosimy o potwierdzenie obecności telefonicznie (12 257 56 34) lub mailowo zderzak@zderzak.pl Przypominamy, że fotografowanie obiektów na wystawie wymaga uzyskania licencji.

Motywy hiszpańskie w naszych muzeach są rzadkie, arcyrzadkie. „Nieliczne w zbiorach polskich są dzieła malarskie powstałe na Półwyspie Iberyjskim” (Janusz Karol Wałek, MNK). Niemniej, na spotkaniu z imponującym portretem reprezentacyjnym dżentelmena z Neapolu nie przewidujemy referatu z historii sztuki, ani żadnego akademickiego ględzenia. Odczytane zostanie opowiadanie szeroko podziwianego w świecie pisarza, Pana Miguela de Cervantesa, pt. „Więzy krwi” ze zbioru „Nowele przykładne”, dedykowanego w lipcu 1613 roku Miłościwemu Panu Don Pedro Fernandezowi De Castro, hrabiemu De Lemos, Andrade y Villalba, wicekrólowi Neapolu. Co wydaje się zajęciem bardziej odpowiednim na przyjemny wieczór.